خود عمل نمایند. 1
وفق تعریف ماده 183 قانون مدنی «عقد عبارت است از اینکه یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد». حقوق دانان بر تعریف فوق ایرادات چندی واقع نموده اند (شمعی ،1388، ص 23 و 24) اما در مجموع می توان گفت که بین این دو واژه یعنی عقد و قرارداد تفاوتی وجود ندارد. بنابراین می توان گفت که از نظر آنها این دو واژه مفهوم مرادف داشته اند. بنابراین چنین استنباط می شود که حقوقدانان ایران«عقد» و«قرارداد» را به یک معنی و مفهوم به کار برده اند و از نظر آنها تفاوتی بین این دو واژه وجود ندارد. پس هر کجا که عقد یا قرارداد بیمه به کار رفته در مقصود تفاوتی موجود نیست.
در خصوص خود عقد یا قرارداد سوالی که به نظر می رسد آن است که آیا خود عقد یا قرارداد منطبق بر قانون است یا نه.این مسئله از سوی حقوق دانان ما مورد تحلیل و تبیین و بررسی قرار نگرفته است اما باید گفت که برخی حقوق دانان برخی کشورها از جمله آلمانی ها معتقدند که عقد رابطه ای قانونی است.در خصوص این مفهوم می توان چنین استنباط کرد که وقتی دخالت دولت در رابطه دوطرفه بین اشخاص آن قدر زیاد می شود که توافقات از شکل خصوصی و جنبه مبتنی بر توافق خود فاصله می گیرند حقوق به سمت عمومی شدن و دخالت قانونگذار پیش می رود.این دیدگاه نیز بر گرفته از این نظر است چرا که به هر حال دخالت قانونگذار به نوعی دخالت دولت محسوب می شود.در خصوص قراردادهای بیمه نیز می توان این مهم را به وضوح مشاهده کرد که کمتر اثری از توافق وجود دارد و بیشتر با دخالت دولت می توان آن را تبیین و ارزیابی کرد.
1-1-2-بیمه در لغت
در باره ریشه یابی واژه بیمه دیدگاه های متفاوتی وجود دارد. اما در فرهنگ معین آمده است که برخی بر این باورند این واژه از زبان هندی و از واژه «بیما» گرفته شده است و ریشه سانسکریت دارد که با واژه بیم در زبان فارسی هم ریشه است. نظر برخی دیگر این است که بیمه ترجمان واژه روسی «استراخووانی» به معنای ضدنگرانی و ترس است. عده ای از مؤلفان نیز واژه بیمه را واژه ای پارسی می دانند و به استناد کتاب «مسالک و ممالک»ابواسحاق ابراهیم اصطخری می گویند که بیمه نام شهری در دیار طبرستان و دیلم بوده است. اما به هر شکل ریشه واژه بیمه هر چه باشد، معنا، مفهوم، و مکانیسم مشارکتی و فنی آن یکی است و منظور پوشش گروهی سازمان یافته ای است که برای رویارویی با پیامد خطرها و آسیب ها، ایجاد آرامش خاطر و همچنین تعادل در زندگی اقتصادی و اجتماعی انسان ها پدیدار شده است. (محمود صالحی، 1381،ص79)
واژه بیمه که در زبان انگلیسی برای آن معادل insurance را به کار برده اند ، (وارسته ،1386،ص 285)معلوم نیست از چه تاریخی مصطلح شده و غرض از استعمال آن چه بوده است. لغت شناسان معتقدند که واژه های انگلیسی وفرانسه با معادل لاتین آن که هر سه به معنای اطمینان می باشندگرفته شده و علاوه بر عقد بیمه در معانی تضمین، تأمین، اعتماد یا اطمینان به کار رفته است. اما به نظر می رسد که ریشه اصلی همان «بیم» است زیرا عامل اساسی انعقاد عقد بیمه، ترس و گریز از خطر است و به علت همین ترس و به منظور حصول تأمین، عقد بیمه وقوع می یابد. (کریمی ،1387، ص 34)
1-1-3-تعریف عقد بیمه
در فرهنگ حقوقی آکسفورد عقد بیمه به این شکل تعریف شده است:
«بیمه قراردادی است که بر طبق آن یک نفر به نام بیمه گر قبول می کند که در قبال پرداخت هایی که توسط بیمه گذار انجام می شود وی را در مقابل مخاطرات ناشی از برخی حوادث حمایت کند». (Elizabeth.,1945,p 279)
دانشنامه آزاد ویکیپدیا بیمه را چنین تعریف کرده است:
«بیمه در درجه اول یکی از اشکال شایع مدیریت خطر می باشد که به عنوان مانعی در مقابل خطرات محتمل الوقوع به کار می رود. بیمه به عنوان یک سند انتقالی منصفانه برای کاهش خطر توسط یک نهاد در مقابل پرداخت وجوه معینی به کار می رود. شرکت های بیمه گر فروشنده خدمات بیمه ای می باشند و در مقابل آنها بیمه گذار قرار دارد . بیمه گذار شخص یا نهادی است که در مقابل پرداخت وجه خدمات شرکت بیمه را خریداری می کند و خود را در مقابل خطرهای محتمل الوقوع تضمین می نماید. »2
در جای دیگر بیمه به عنوان یک قرارداد یا خط مشی تعریف شده است که «به موجب آن یک شخص یا یک نهاد حمایت مالی یا بازپرداخت خسارات خود را از شرکت های بیمه خواستار می شود. »3
در تعریف عقد بیمه، ماده 1 قانون بیمه مصوب 1316 بیان می دارد :
«بیمه عقدی است که یک طرف تعهد می کند در ازاء پرداخت وجه یا وجوهی از طرف دیگر، در صورت وقوع یا بروز حادثه، خسارت وارده بر او را جبران نموده یا وجه معینی را بپردازد. متعهد را بیمه گر، طرف تعهد را بیمه گذار، وجهی را که بیمه گذار به بیمه گر می پردازد حق بیمه، و آنچه را که بیمه می شود موضوع بیمه نامند. »
تعریف مذکور از بیمه در قانون، ماهیت تعاونی و مکانیسم فنی و ضوابط آماری بیمه را منعکس نمی نماید، در حالیکه حرفه بیمه گری، سازمان دادن به تعاون و همیاری اشخاص در معرض خطر، به منظور جبران خسارت ها و تأمین سرمایه لازم است، به همین جهت، تعریف دیگری از بیمه ارائه نموده اند بدین عبارت که از نظر فنی، بیمه، عبارت از عملی است که بر پایه آن، بیمه گر، اشخاصی را که در اثر خطرات و حوادث احتمالی، ممکن است زیان ببینند، در ازاء دریافت حق بیمه به منظور جبران خسارت، گردآوری می نماید و مجموعه خطرهایی را، مطابق موازین آماری به عهده می گیرد. این تعریف، هم مکانیسم فنی و هم ماهیت تعاونی بیمه را در بر می گیرد، و وهم عناصر تشکیل دهنده بیمه را مشخص می کند. (محمود صالحی، 1372، ص 57)
فعالیت بیمه گر بر پایه احتمالات استوار است، برای بیمه گر، بیمه عملی است که بر اساس علم آمار و قانون اعداد بزرگ، استوار است، و شانس و شرط بندی و واقعه غیرمنتظره برای بیمه گر مفهومی ندارد. از نظر فنی، پایه و اساس بیمه، اجتماع گروهی از افراد، به منظور کمک متقابل است. (کریمی ،1387، ص 68)
1-2-نقش بیمه در زندگی اجتماعی انسان
از همان زمانی که انسان به صورت بسیار ساده و ابتدایی و در کوه ها و غارها زندگی می کرد این احساس را خداوند در درون او ایجاد کرده بود که برای حفظ خود و حقوق مرتبط با آن باید راه حلی پیدا کند و جلو ضرر اعم از مالی و جانی را بگیرد. این دغدغه و بیم وارد آمدن خسارات مالی و جانی باعث شد که انسان ها هر روز بهتر از روز قبل برای دفع ضرر و زیان های احتمالی راه حلی را پیدا نمایند و جلو آن را بگیرند (پیشگیری) و یا اینکه تدابیری بیندیشند که در صورت بروز حوادث ضرر و زیان آن به وسایل دیگر قابل جبران باشد، یا به عبارت دیگر راه های جبران خسارت تقویت شود. هر چند بیمه به معنای امروزی موضوعی است که نسبت به سایر مباحث اقتصادی عمر طولانی ندارد اما در دوران های قدیم عملکرد و تدابیری توسط قدما وجود داشته که بی شباهت به بیمه به معنای امروزی آن نیست.
به طور خلاصه فلسفه ایجاد بیمه برای جبران خساراتی است که جان و مال انسان را تهدید می کند و جلوگیری از آنها کاری سخت و دشوار می باشد. هر چند که در دوران قدیم نوعی تعاون و همکاری بین اعضای قبیله و افراد یک محله و روستا برقرار بود، اما چون از لحاظ پیشرفت های علمی و اقتصادی به حد امروز خصوصاً زندگی شهرنشینی و صنعتی که آبستن حوادث ناگواری هستند که زندگی نوع بشر را تهدید نموده و تحت سیتره خود قرار داده اند باعث شده که رو به سوی نوعی مبارزه با ضرر و زیان آغاز شود که به معنای امروزی خود بیمه یا به قول اعراب تأمین نامیده میشود.
بروز حوادث و وقایعی که دست آورد پیشرفت های صنعتی بوده عامل ایجاد مباحثی تحت عنوان مسئولیت و خصوصاً مسئولیت مدنی بدون تقصیر یا مسئولیت هایی که ناشی از حوادث کار بوده و با عنوان نظریه خطر در جوامع حقوقی رسوخ کرده است.
تمام این مباحث در حد وسیع و پیچیده خود موجبات و ضرورت بیمه در جوامع انسانی را پایه گذاری کرده که به اینجا رسیده است. تمام این موضوعات باعث شده تدابیری اندیشیده شود که ضرر و زیان وارده بر روی تمام اشخاص سرشکن شود و از این طریق نه خسارتی جبران نشده باقی خواهد ماند و نه به علت تقسیم زیان بین جمع زیادی، کسی در تنگنا قرار نخواهد گرفت. تمام این عوامل انگیزه ای شد که برخی قانونگذاران بعضی از انواع بیمه ها را به صورت اجباری در میان مردم رایج نمایند و ضمانت اجرا برای آن معین نمایند. (معزی ،1388، ص 11 و 12)
1-2-1-بیمه از منظر تاریخ
1-2-1-1-تاریخچه بیمه در ایران
هر چند تعاون و معاضدت و همکاری و کمک به همنوعان و درماندگان در ایران سابقه طولانی دارد، لیکن از پیدایش بیمه و رواج آن به مفهوم امروزی سابقه چندانی در دست نیست. برابر تحقیقات تاریخی ناامنی روزافزون راههای زمینی تجارت در گذشته های دور و محدود بودن قلمرو بازرگانی به خشکی، صاحبان کالا و بازرگانانی را که در کنار دریا زندگی می کردند به فکر استفاده از دریا در جهت توسعه بازرگانی و فروش کالا انداخت. در ایران قبل از اسلام، ما بین اقوام و قبایل ساحلی خلیج فارس و جزایرنشینان خلیج مذکور و اطراف آن، نوعی قراردادهای ضمانت به وجود آمده بود که بی شباهت به بیمه دریایی نیست و ظاهراً با تشکیل موسسات خیریه و به موجب این قراردادها، تجار و صاحبان کشتیها، در رابطه با معاملات بازرگانی که با هم داشتند، پرداخت قسمتی از خسارت وارده احتمالی در طول سفر دریایی را ضمانت می کردند. این امر که به منظور حمایت از صادرات و تشویق بازرگانان به وارد کردن کالاهای مورد نیاز مردم صورت می گرفت شباهتی به بیمه امروزی داشت. در نظام حقوقی و اقتصادی ایران بعد از اسلام، قرارداد بیمه و مفهوم آن مجهول می باشد بطوری که در قرون 18 و 19 میلادی نیز که بیمه در اروپا و آمریکا و حتی هندوستان توسعه پیدا کرده بود، اثری از بیمه و بیمه گری مشاهده نمی شود و برای اولین بار در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بیمه به مفهوم جدید وارد فرهنگ حقوق ایران گردید. (عرفانی، 1381، ص 23)
در سال 1269 شمسی مذاکراتی بین دولت ایران و سفارت روس به عمل آمد و متعاقب آن امتیاز انحصاری در زمینه بیمه حمل ونقل به مدت 75 سال به یک تبعه روس واگذار شد. این شخص ظرف مهلت مقرر سه سال که برای آغاز فعالیت داشت، نتوانست شرکت بیمه مورد نظر را تأسیس کند. لذا از او سلب امتیاز شد و پس از آن در سال 1289 شمسی دو شرکت روسی به نام های نادژدا و کافکاز مرکوری در ایران دفتر نمایندگی تأسیس کردند. (خواجوئی راد،1388 ، ص 6)
در سال 1310 خورشیدی، فعالیت جدی ایران در زمینه بیمه آغاز شد. در این سال بود که قانون و نظامنامه ثبت شرکت ها در ایران به تصویب رسید و متعاقب آن بسیاری از شرکتهای بیمه خارجی از جمله گستراخ، آلیانس، ایگل استار، یور کشایر، رویال، ویکتوریا، ناسیونال سویس، فنیکس، اتحاد الوطنی و. . . به تأسیس شعبه یا نمایندگی در ایران پرداختند.
گسترش فعالیت شرکتهای بیمه خارجی، مسؤولان کشور را متوجه ضرورت تأسیس یک شرکت بیمه ایرانی کرد و دولت در شانزدهم شهریور 1314 شرکت سهامی بیمه ایران را با سرمایه 20 میلیون ریال تأسیس نمود. فعالیت رسمی شرکت سهامی بیمه ایران از اواسط آبان ماه همان سال آغاز شد. تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران، نقطه عطفی در تاریخ فعالیت بیمه ای کشور به شمار می رود زیرا از آن پس دولت با در اختیار داشتن تشکیلات اجرایی مناسب، قادر به کنترل بازار و نظارت بر فعالیت مؤسسات بیمه خارجی شد. دو سال پس از تأسیس شرکت سهامی بیمه ایران یعنی در سال 1316، «قانون بیمه» در 36 ماده تدوین شد و به تصویب مجلس شورای ملی رسید. پس از آن مقررات دیگری در جهت کنترل و نظارت بر فعالیت مؤسسات بیمه از طری

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   منابع پایان نامه ارشد با موضوع ، سوراخ، قطره‌های، ۱-۳)
دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید