بررسی تطبیقی اخلاق از منظر نسبی یا مطلق‌بودن در مثنوی و نهج‌البلاغه۹۳- قسمت ۴

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چنان زی که مور از تو نبود به دود نه بر کس نشیند ز تو باد و گرد

 

(اسدی طوسی)
حکیم فرزانه­ی طوسی، فردوسی، بزرگ‌ترین شاعر حماسه‌سرای ماست. هدف اصلی او از نظم داستان‌های حماسی و توصیف و بزرگداشت قهرمانان دوره‌های اساطیری و پهلوانی شاهنامه‌اش، تجسم و ارائه­ انسان‌های برتری است که به کمک نیروهای بدنی و سجایای اخلاقی‌شان، رهایی‌بخش ایران و ایرانی از شر دشمنان اهرمن خوی و زمینه‌ساز پیشرفت هموطنان خویش در جهت کمال و سربلندی هستند. وی به واسطه هماهنگی میان سجایای اخلاقی و استعداد هنری‌اش همچنین نجابت و صفای ضمیر و عشق وی به مجد و بزرگواری و عواطف انسانی و محبتش به ضعفا و شکست‌خوردگان و وطن‌دوستی و احساسات ژرف او به خداوند، همراه با اطلاعات گسترده و ذوق و قریحه­ی خلاقش اثری آن چنان فاخر و شکوهمند را از لحاظ اخلاقی به رشته نظم کشیده که نه تنها در میان آثار حماسی زبان فارسی بلکه در بین آثار بزرگ ادبی جهان ممتاز و کم‌نظیر است.
از جمله عواملی که بدین منظومه­ی پهلوانی عظمت می بخشد و آن را در ردیف آثار فناناپذیر اخلاقی قرار می‌دهد، این است که در حماسه‌های اساطیری و پهلوانی شاهنامه، جنگ و انتقام‌جویی، که محور اصلی اغلب رویدادهاست، به‌رغم جنگ‌های دیگر نوع بشر، برای ارضای حس خودخواهی و برتری‌جویی قهرمانان انجام نمی‌گیرد بلکه اغلب به منظور ایفای وظیفه‌ای مقدس و همراه با اهدافی متعالی به وقع می‌پیوندد و این تذکار حکیمانه که هرکس ستم روا دارد و بدی کند دیر یا زود سزای عملش را خود یا فرزندان او خواهند دید، نصب‌العین همیشگی پهلوانان دست‌پرورده­ی فردوسی است:

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت tinoz.ir مراجعه کنید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هر آن کس که اندیشه بد کند به فرجام بد با تن خود کند

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جهان را نباید سپردن به بد که بر بدکنش بی‌گمان بد رسد

 

(فردوسی، دفتر ۸، ب ۹، ص ۵۳، وب ۱۶۸۵، ص ۱۵۳)
مقتضیات سبک شعر حماسی و حال و هوایی که از لحاظ هنر بیان در فضای داستان‌های اساطیری و پهلوانی باید جاری و حاکم باشد تا شکوهمندی و جاذبیت را برای آن فراهم سازد و انگیزه­ شور و احساس خواننده شود، ایجاب می‌کرده است که آن اندیشه‌های بلند و آرزوهای والا به وسیله­ انسان‌های آرمانی – که به مرحله­ اوج اخلاقی رسیده و به صفات پسندیده متّصف شده‌اند – جامه عمل بپوشد. لذا در کالبد شکافی ابعاد شخصیت چنین انسان‌های آرمانی و بررسی جهان‌بینی و خُلقیات آن‌ ها، که درواقع چیزی جز بازتابی از طرز تفکر و پایبندی‌های اخلاقی و علائق مذهبی خود حماسه‌سرای بیدار دل ما نیست، به مجموعه‌ای هماهنگ از ارزش‌های معنوی برخورد می‌کنیم که عناصر آن را روشنایی‌ها یا صفات و روحیات ذیل تشکیل می‌دهد:
آزادی از تعلقات دنیوی، اعتقاد به کیفر الهی و رستاخیز، امیدواری به خداوند، بخشندگی، بردباری و مدارایی، بی‌آزاری، بی‌رشکی، بی‌طمعی، پاک‌رأیی، پاکی گوهر، پرهیزکاری، پندپذیری، خاموشی و کم‌گویی، خدمت به خلق و فریادرسی مظلوم، خردمندی، دادگری، دانایی و دانش‌اندوزی، دلیری و نیرومندی، دین‌داری و راستی، رضا و خرسندی، سپاسگزاری، شرم و آزرم، صلح دوستی فروتنی، فروخوردن خشم و کظم غیظ، تلاش و کوشش، گفتار نیک، مردمی و مروّت، مردی و مردانگی، نفس‌کشی و ترک هوا، نیک‌نامی، وطن‌دوستی، هنروری و صفات پسندیده دیگری چون پاک‌دامنی، دوراندیشی، رازداری، وفا به عهد، وقت‌شناسی و سایر ارزش‌های معنوی که «هرکس که دارد هش و رای و دین» به دارنده چنین صفاتی آفرین می‌فرستد و به یقین پروردگار چنین انسان آرمانی را می‌ستاید و تمجید می کند.
فردوسی شاعری است که از طرفی به واسه تهی بودن کلام استوارش از چاپلوسی و ژاژخایی و بی عفتی و تعبیرات دور از اخلاق و از سوی دیگر به سبب ارادت عمیقش به اسلام و خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) خصوصاً حضرت علی(علیه السلام) او را در ردیف انگشت‌شمار شاعران متعهدی قرار داده است که با فروغ معنوی اندیشه‌های معنوی خود به شعر کهن فارسی رونق بخشیده و بر غنای ادبیات ایران افزوده‌اند (رزمجو، ۱۳۸۲، ص ۳۷۰).
داستانی: جوانمردی و عیارپیشگی از ویژگی‌های اخلاقی ایرانیان است و فرامرزبن خداداد ارّجانی با مهارت تمام این ویژگی را در جای‌جای کتاب پرفضیلت خود «سمک و عیار» بیان کرده است. این کتاب که از بهترین نمونه‌های نثر فارسی است، سرگذشت سمک و داستان جوانمردی‌های وی را نشان می‌دهد و سرشار از نام‌ها و آداب و رسوم زیبای ایرانی است. داستان سمک عیار قدیمی‌ترین نمونه­ باقی‌مانده از داستان‌پردازی در زبان فارسی است و از چند جهت اهمیت بسیار دارد. نخست از جهت عبارات و لغات و اصطلاحات که گنجینه‌ای گران‌بهاست و اگر از کتاب‌های تفسیر و تاریخ بگذریم، مفصل‌ترین و بزرگ‌ترین متنی است که از قرن‌های ششم و هفتم در دست مانده است. ارزش این کتاب شاید بیشتر از این جهت باشد که انشای ادیبانه نیست و زبان معمول و رایج زمان را بهتر از نوشته‌های مصنوع و متکلف و منشیانه نشان می‌دهد. متن کتاب شامل لغات فراوانی است که یا در کتاب‌های دیگر این زمانه دیده نمی‌شود یا در اینجا در معنی اصطلاحی خاص آمده است، اما فایده مهم‌تر اطلاعاتی است که از این کتاب درباره اوضاع اجتماعی و فرهنگی ایران در قرون ششم و هفتم می‌توان به دست آورد. از جمله این اطلاعات اجتماعی در مرحله اول وضع عیاران یا جوانمردان در جامعه آن روزگار است و شرایط و اوصاف اخلاقی این طبقه که در کتاب آمده و دیگر امور اجتماعی، از ساختمان خانه‌ها و کوچه و برزن و بازار و سرای و وضع شهر و زینت زنان و لباس طبقات مختلف مردان و آداب اجتماعی و… (ارجانی، ۱۳۶۲، ص ۱۱)
 تصویر درباره جامعه شناسی و علوم اجتماعی
کلیله و دمنه از دیگر آثار داستانی است که سرشار از پند و عبرت و حکمت است. این اثر گران‌بها را رودکی به نظم و ابوالمعالی نصرالله منشی به نثر فصیح و زیبای فارسی در آورده است. موضوع کتاب داستان‌هایی عبرت‌آمیز است از زبان حیوانات به ویژه دو شغال به نام‌های «کلیله» و «دمنه» و در جای‌جای آن عبرت‌های اخلاقی به چشم می‌خورد.
حماسه‌های عرفانی: نظامی بزرگ در مثنوی مخزن‌الاسرار نشان داد که بدون راه داشتن به دربار هم می‌توان شاعر بزرگی بود. وی با توجه به مضامین اخلاقی، تأثیرات انکارناپذیری بر شعر فارسی گذاشت و ثابت کرد که شاعر می‌تواند چیزهای دیگری به جز مدح و توصیف را در شعرش مطرح کند.
نظامی پیش از این همچون شاهد آگاه فرهنگی که پیام ادبیات اخلاقی زبان فارسی را عمیقاً درک و جذب کرده است، نموده شد. او نمی‌کوشد این پیام را از طریق تکرار منتقل کند بلکه به گونه‌ای مستقلانه و به دلخواه این پیام را تجربه می کند و در آن زندگی می‌کند؛ لذا جز آنچه را که می­زید و درمی‌یابد، بر زبان نمی‌آورد (فوشه کور، ۱۳۷۷، ص ۳۶۴).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عمر به خشنودی دل‌ها گذار تا ز تو خشنود شود کردگار

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دردستانی کن و درمان‌دهی تات رسانند به فرماندهی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

گرم شو از مهر و ز کین سرد باش چون مه و خورشید جوانمرد باش

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

هر